Czy darowizna za życia wchodzi w skład spadku? Wyjaśniamy

Darowizna dokonana za życia spadkodawcy nie wchodzi bezpośrednio w skład masy spadkowej. Dla potrzeb rozliczeń między spadkobiercami – zwłaszcza przy obliczaniu zachowku – jej wartość jest jednak doliczana do schedy spadkowej, co pozwala wyrównać udziały uprawnionych. W artykule wyjaśniamy, na jakich zasadach to następuje.

Czym jest darowizna i jak wpływa na dziedziczenie?

Darowizna to dwustronna umowa, w której darczyńca zobowiązuje się do nieodpłatnego przekazania świadczenia na rzecz obdarowanego ze swojego majątku. Obie strony muszą wyrazić zgodę – nie wystarczy jednostronne postanowienie przekazującego. Taka czynność prawna od razu przenosi własność rzeczy lub praw na obdarowanego, przez co z chwilą śmierci spadkodawcy przedmiot ten nie znajduje się już w jego posiadaniu.

Podstawę dalszych rozliczeń stanowi jednak scheda spadkowa. To wartość całego majątku spadkowego z momentu otwarcia spadku, pomniejszona o długi spadkowe. Aby zapobiec podwójnemu uprzywilejowaniu jednej osoby – raz przez darowiznę, drugi raz przez dziedziczenie – prawo nakazuje doliczyć do tej schedy wcześniej dokonane darowizny. W praktyce prowadzi to do swoistego wyrównania udziałów między spadkobiercami.

Jaką rolę odgrywa zachowek przy darowiznach?

Zachowek to instytucja chroniąca najbliższych członków rodziny spadkodawcy – zstępnych (dzieci, wnuki, prawnuki), małżonka oraz wstępnych (rodzice, dziadkowie). Osoby te mają prawo do określonej części majątku, niezależnie od woli wyrażonej w testamencie spadkodawcy. Wysokość tego roszczenia wynosi co do zasady 1/2 wartości udziału spadkowego, a dla trwale niezdolnych do pracy lub małoletnich zstępnych wzrasta do 2/3 tego udziału.

Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się wartość darowizn dokonanych za życia spadkodawcy. Oznacza to, że nawet jeśli po zmarłym nie pozostał już żaden majątek, bo rozdał go w formie darowizn, uprawnieni wciąż mogą dochodzić swoich roszczeń od obdarowanych. Nie ma tu znaczenia, czy obdarowanym był spadkobierca, czy osoba spoza kręgu uprawnionych – z wyjątkiem sytuacji omówionych dalej.

Zasady doliczania darowizn przy dziale spadku

Gdy zachodzi dziedziczenie ustawowe, a dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, wszyscy spadkobiercy są zobowiązani do wzajemnego zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych darowizn. Tę regułę wyraża art. 1039 Kodeksu Cywilnego. Do masy spadkowej dodaje się wartość darowizny, dzieli całość na przysługujące udziały, po czym każdemu spadkobiercy odlicza się to, co już wcześniej otrzymał.

W praktyce prowadzi to do następującego mechanizmu: jeżeli jeden ze spadkobierców dostał darowiznę przewyższającą wartość jego schedy, nie musi on zwracać nadwyżki – ale nie bierze już udziału w podziale pozostałego majątku. Uznaje się bowiem, że został w ten sposób zaspokojony. Przykład liczbowy dobrze obrazuje tę zasadę.

Przyjmijmy, że spadkodawca pozostawił majątek o wartości 900 000 zł, a za życia przekazał córce mieszkanie warte 300 000 zł. Dziedziczą z ustawy żona, syn i córka – każdy w 1/3 części. Łączna scheda spadkowa wyniesie 1 200 000 zł. Po podziale na 3 części każdemu przypada 400 000 zł. Dla córki oznacza to, że po odliczeniu darowizny (300 000 zł) powinna jeszcze otrzymać 100 000 zł z pozostałego majątku, natomiast żona i syn – po pełne 400 000 zł. Gdyby darowizna była większa, powiedzmy 600 000 zł, córka nie dostałaby już nic, a dom o wartości 900 000 zł podzieliliby między siebie matka i syn (po 450 000 zł).

Które darowizny są wyłączone z doliczania?

Od ogólnych reguł istnieją wyraźne wyjątki, które różnicują skutki w zależności od rodzaju postępowania. Przede wszystkim z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową przy dziale spadku mogą zostać zwolnione darowizny na podstawie oświadczenia spadkodawcy. Oświadczenie to, złożone choćby w akcie notarialnym umowy darowizny, wyłącza daną darowiznę z doliczania – jednak tylko na potrzeby działu spadku. W postępowaniu o zachowek takie wyłączenie nie działa i darowiznę i tak trzeba doliczyć.

Poza tym nie dolicza się:

• drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych – np. prezenty imieninowe, świąteczne czy rocznicowe,
• darowizn przekazanych osobie, która później została małżonkiem, ale przed zawarciem małżeństwa – w takiej sytuacji nie dolicza się ich do schedy spadkowej,
• darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, jeżeli od ich dokonania do otwarcia spadku minęło ponad 10 lat (art. 994 Kodeksu Cywilnego).

Ten dziesięcioletni termin działa więc tylko w stosunku do „obcych”. Darowizn na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku nigdy nie przedawnia się w ten sposób – dolicza się je do schedy niezależnie od daty dokonania. Oznacza to, że nawet darowizna sprzed kilkudziesięciu lat może wpłynąć na ostateczne rozliczenie.

Dla małżonka dolicza się wyłącznie darowizny dokonane po zawarciu związku małżeńskiego, natomiast przy obliczaniu zachowku dla zstępnych uwzględnia się darowizny od 300. dnia przed narodzinami najstarszego z nich.

Jak liczyć wartość darowizny i jakie są terminy na roszczenia?

Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili działu spadku. Dzięki temu uwzględnia się zmiany rynkowe, a jednocześnie nie premiuje się obdarowanego za późniejsze nakłady. Nie dolicza się natomiast pożytków osiągniętych przez obdarowanego z darowanej rzeczy.

Sam wniosek o zaliczenie darowizn można zgłaszać w toku postępowania spadkowego. W przypadku roszczenia o zachowek obowiązuje pięcioletni termin przedawnienia, liczony od otwarcia spadku lub ogłoszenia testamentu. Należy to brać pod uwagę, planując ewentualne kroki prawne.

Właściwe udokumentowanie darowizny ma ogromne znaczenie. W postępowaniu sądowym często analizuje się nie tylko akty notarialne, ale i przelewy bankowe, oświadczenia czy nawet relacje świadków, które mogą świadczyć o faktycznym przekazaniu mienia. Dlatego warto gromadzić wszelkie dowody już w momencie dokonywania darowizny.

Jakie skutki praktyczne niesie darowizna za życia?

Dokonanie darowizny nie pozbawia pozostałych uprawnionych możliwości dochodzenia swoich praw. Przekazanie choćby całego majątku jednemu dziecku w tajemnicy przed innymi wcale nie wyklucza, że po śmierci darczyńcy będą oni mogli żądać zachowku od obdarowanego. Podobnie jest, gdy spadkodawca rozdysponował majątek między różne osoby – wtedy przy dziale spadku każdy spadkobierca jest zobowiązany do ujawnienia otrzymanych darowizn i odpowiedniego ich rozliczenia.

Oświadczenie spadkodawcy o zwolnieniu darowizny z zaliczenia na schedę spadkową chroni obdarowanego jedynie przed działem spadku; nie ma mocy przy roszczeniu o zachowek.

Wielu spadkobierców decyduje się wówczas na negocjacje ugodowe, aby uniknąć długotrwałego procesu. W skomplikowanych sytuacjach, gdy wartość darowizn znacznie przewyższa pozostały majątek, konieczne bywa wsparcie profesjonalnego pełnomocnika – zwłaszcza gdy pojawiają się zarzuty dotyczące ukrywania darowizn lub niejasnych rozliczeń z okresu sprzed wielu lat.